Zamojszczyzna na starych pocztówkach i zdjęciach

Były sympatyczkami różnych armii. Jednak w ich wspomnieniach można znaleźć współczucie dla wszystkich ofiar wojny, która w latach 1914–1918 przeorała Europę. Kobiety, które stworzyły te zapiski, nigdy się zapewne nie spotkały. Dzisiaj niewiele osób pamięta, o co tak naprawdę walczyły potężne, wielomilionowe armie. Nie pojmowało tego także wiele ówczesnych kobiet, które w powszechnym szaleństwie, panice, strachu, bezradności wobec przetaczającej się jak walec wojennej zawieruchy, potwornych strat – próbowały jednak zachować jakiś zdrowy rozsądek. Dlaczego? Skwitowała to w swoich zapiskach kilkunastoletnia Anna Kahan: „Dla mnie, wojna czy nie, życie jest drogocenne”.

Ten przedmiot wygląda jakby przez całe lata leżał w ziemi i był wraz z nią przewalany wielokrotnie pługiem. Być może stąd takie rysy i przetarcia. Materiał z którego został wykonany także nie jest zbyt trwały. Jest to prawdopodobnie cynk, chociaż takie medale pamiątkowe wykonywano też z cyny, ale też czasami wybijano w srebrze. Jakiś czas temu udało mi się kupić na targach staroci bardzo zniszczony, rosyjski medal upamiętniający uwłaszczenie chłopów – czyli tak naprawdę zniesienie pańszczyzny – w Królestwie Polskim.

Gdy byłem jeszcze dzieciakiem, zdjęcie tego orderu widziałem w wielu miejscach. Jego reprodukcje można było zobaczyć na szkolnych gazetkach ściennych, a także w lokalnych gazetach czy książkach (np. na całej, jedynej kolorowej stronie albumu „Zamojszczyzna. Kronika walki i pracy 1939-1969). To Order Krzyża Grunwaldu III klasy. To wysokie odznaczenie zostało przyznane w 1946 roku… Zamościowi „za wkład w walce o wyzwolenie narodowe i społeczne”.

Wojskowy transport przystanął w jednej z miejscowości. W pociągu znalazły się wagony pasażerskie oraz takie, w których – w czasach pokoju – przewożono zwykle przeróżne towary, bydło. Teraz jadą nimi niemieccy żołnierze: na front I wojny światowej. Na wagonach – gdy się dobrze przyjrzymy - widać różne, białe napisy. Jest też nazwa miasta „Magdeburg”. Z pociągu uśmiechają się żołnierze. Wyglądają na dość leciwych (może to zatem oddziały Landszturmu?), niektórzy mają małe kwiatki powpinane w mundury. Niżej stoją zadowoleni wojacy innych formacji. Jeden to chyba lotnik. Co ich tak ucieszyło?

„Jeśli zdarzy się, że ktoś z Was Czytelnicy, znajdzie się kiedyś w Zamościu, niech zapyta o Mikołaja Kunickiego. - Kapitana? Partyzanta? - odpowiedzą Zamościanie. - „Muchę?”. I wskazują drogę do miejsca jego pracy lub mieszkania prywatnego. Bo wszyscy w Zamościu znają Kunickiego, wiedzą kim był w czasie okupacji hitlerowskiej, kim jest obecnie. Znają go z jego opowieści, które lubi snuć, znają go z wydanego po wojnie Pamiętnika”.

Ową piękną fotografię otrzymałem jakiś czas temu od jednego z kolekcjonerów na zamojskim Pchlim Targu. Z tyłu ktoś skreślił na niej kilka słów: po niemiecku. Wynika z nich – jeśli dobrze odczytaliśmy odręczne pismo - że zdjęcie wykonano w Baranowiczach (na dzisiejszej Białorusi). Jest ono częścią większego, bardzo ciekawego zbioru. To dwadzieścia zdjęć z lat 1916, 1917 i 1918.

Feliksa Gmitrowiczówna miała regularne rysy, duże oczy i gładko zaczesane włosy z trochę krnąbrną, krótko przyciętą grzywką. Na pewno podobała się okolicznym kawalerom. Teraz patrzy na fotografa z pogodnym zainteresowaniem.

Warto się tam wybrać i zastanowić się nad naszą wspólną historią. Stary gród w Sąsiadce (dawny Sutiejsk) miał kiedyś wielkie znaczenie militarne i prestiżowe. Był także ważnym ośrodkiem handlowym na szlaku z Krakowa do Kijowa. Uważa się, że należał on do słynnych, wczesnośredniowiecznych Grodów Czerwieńskich, które były "przedmiotem ostrej rywalizacji" polsko-ruskiej. Na pewno ten niezwykły ośrodek miał związek z początkami polskiej państwowości.

Znalazcy myśleli, iż odkryli skarb. I tak było. Miał on jednak inny wymiar niż sobie początkowo wyobrażano... W 1930 r. na polu Michała Worobieja, gospodarza z miejscowości Miedniki (gmina Uchanie) wykopano coś dziwnego. Była to skrzynia wykonana z pięciu kamiennych płyt o grubości ok. 20 cm. Jak się potem okazało znalezisko miało kilka tysięcy lat!

Pochodzące z wykopalisk archeologicznych szczątki zwierzęce, są jednym z najważniejszych źródeł wiedzy o obyczajach... ludzi, którzy żyli m.in. w średniowiecznych miastach i osadach. To dotyczy także Czermna, potężnego grodu utożsamianego ze stolicą legendarnych „Grodów Czerwieńskich”. Podczas prac archeologicznych znaleziono tam jakiś czas temu niezwykły kieł niedźwiedzia. Warto o nim odpowiedzieć. Średniowiecznemu misiowi z Czermna zamocowano na kieł metalową pętlę, do której przytwierdzano powróz. Dzięki takiemu sposobowi „oprzęgania” niedźwiadek musiał być posłuszny człowiekowi (pociągnięcie sznura wywoływało u zwierzęcia ból). Z czasem ząb – wraz ze zwierzęciem – urósł, a od ucisku metalu się lekko zniekształcił. Stąd wiadomo, że pętla nie została założona np. po śmierci zwierzęcia.

Ten grób sprzed tysięcy lat odnaleziono w Strzyżowie. Nadal budzi grozę. Stary mężczyzna i młoda kobieta zostali pochowani w nim z głowami ułożonymi na południe, z twarzami zwróconymi do siebie. Szkielet mężczyzny miał zgięte kolana (prawe niemal pod brodą) i nienaturalnie ułożone biodra. Obok jego zgiętych nóg ułożono, jakby w nie wciśnięto, szczątki jeszcze jednej osoby. To 15-letnia dziewczynka. Jej szkielet był niekompletny, jak to określono ułożony "w układzie nieanatomicznym".

Do dawnej cerkwi grekokatolickiej pod wezwaniem Niepokalanego Poczęcia NMP w Budyninie wybraliśmy się właściwie przypadkowo. Po prostu przejeżdżaliśmy przez wieś i zobaczyliśmy ludzi, którzy wyszli z nabożeństwa. Stali w kilku grupach, w sąsiedztwie dużej, drewnianej i trzykopułowej cerkwi. Na pustej ulicy i na jej poboczu. Wyglądali na wyjątkowo zgraną i niezwykle sympatyczną społeczność.