Logo
Wydrukuj tę stronę

Egzekujca rodziny "Wira" w Józefowie

na zdjęciu rynek w Józefowie na zdjęciu rynek w Józefowie
Konrad Bartoszewski jest uważany za jednego z najzdolniejszych dowódców polskiego podziemia niepodległościowego. Był komendantem rejonu AK Józefów w obwodzie biłgorajskim. Działał pod pseudonimami: „Wir”, „Zadora”, „Łada”. Był absolwentem Uniwersytetu Warszawskiego, a podczas II wojny światowej mieszkał wraz z rodzicami i siostrą w Józefowie. W „cywilu” pracował jako nauczyciel, a podczas okupacji był pracownikiem miejscowej spółdzielni. Jego talent i wojskowe kompetencje dla jego podkomendnych okazały się zbawienne.

Tylko dowodzeni przez niego partyzanci z potężnego zgrupowania AK-BCh zdołali wyrwać się z niemieckiej matni w Puszczy Solskiej w 1944 roku: w słynnej bitwie pod Osuchami. Wcześniej, jeszcze w 1942 roku dowodzony przez niego oddział „Zadory” (później „Wira”) wysadził most kolejowy w Łosińcu (w nocy z 5 na 6 grudnia), a potem m.in. zaminował tory i wykoleił lokomotywę w sąsiedztwie stacji kolejowej w Krasnobrodzie (w nocy z 17 na 18 grudnia 1942 r.).

Jak podkreśla w swojej monografii Józefowa Władysław Ćwik, zadania zostały wykonane przez oddział złożony z mieszkańców tego roztoczańskiego miasteczka oraz okolicznych miejscowości. W tym czasie zresztą cały ruch oporu na Zamojszczyźnie przybrał na sile. Była to dramatyczna odpowiedź na wysiedlenia zamojskich wsi oraz coraz liczniejsze represje i akty terroru. 30 grudnia 1943 roku doszło do partyzanckiej bitwy pod Wojdą, a w dniach 1 lutego 1943 r. oddziały Batalionów Chłopskich starły się z Wehrmachtem, niemiecką żandarmerią i uzbrojonymi kolonistami pod Zaborecznem, a potem Różą.

Były też inne, legendarne akcje. Oddział „Wira” zajął na początku lutego 1943 r. Krasnobród. Zniszczono wówczas m.in. niemiecki urząd pocztowy. Natomiast zmobilizowana przez „Wira” kompania AK, dowodzona przez Piotra Wasilika ps. Kubę stoczyła w okolicach Długiego Kąta bitwę z silnym oddziałem żandarmerii. Poległo wówczas 14 partyzantów, a drugie tyle odniosło radny. A to tylko część przeprowadzonych akcji. Atakowano także m.in. transporty i stacje kolejowe. To wszystko odbijało się na okupowanej Zamojszczyźnie szerokim echem.

„W noc sylwestrową 1942/43, dokładnie o północy mieszkańcy Józefowa byli świadkami detonacji i fajerwerku nad pobliską stacją kolejową – Krasnobród. To oddział partyzancki wysadził wieżę ciśnień i urządzenia stacyjne” – pisał Władysław Ćwik w książce pt. „Dzieje Józefowa”. „Podobnej dewastacji dokonano wkrótce później, w nocy z 5 na 6 stycznia na stacji kolejowej Susiec. Obok oddziału AK „Zadory” uczestniczył w tej akcji pluton „Wragi” (później „Selim” – Czesław Mużacz z Brzezin), „Piasta”, „Kuby” i inni. Akcję tę nazywa w swych wspomnieniach Konrad Bartoszewski „nocą Trzech Króli”.

W nocy z 25 na 26 lutego żandarmom udało się aresztować „Wira” oraz Hieronima Miąca „Korsarza”, jednego z akowskich dowódców. Osadzono ich w józefowskim posterunku. Obaj zostali jednak przez partyzantów odbici. O tym w jakich to się stało okolicznościach czytamy w wydanej w 1946 roku książce pt. „Niemcy i Zamojszczyzna 1939-1944”.

„Cichymi krokami skradamy się pod posterunek. W drodze wydaje rozkazy poszczególnym żołnierzom. W odległości 150 metrów od celu gwizdnąłem” – czytamy we wspomnieniach „Selima” („Wragi”). „Ruszyliśmy dalej biegiem w zamiarze zaskoczenia wartownika. – Padnij – wydałem rozkaz i zaczęliśmy wyczekiwać ognia, którego spodziewałem się dostać. Mija jedna sekunda, druga, trzecia. Cisza. Decyduję się iść do drzwi posterunku udając interesanta. Może mi otworzą. Nerwy mam napięte, w uszach jakiś dziwny szum. Lada chwila spodziewam się dostać ogień. Stukam silnie w drzwi. – Kto tam - pyta komendant Flisikowski”. Czesław Mużacz prowadził rozmowę z nim przez drzwi. Usłyszał zapewnienie, że aresztowani są już wypuszczeni i poszli do domu. To było kłamstwo. Inni partyzanci przecięli w tym czasie druty telegraficzne.

Negocjacje nic nie dały. W końcu „Selim” wydał rozkaz ostrzału okien i bocznych drzwi posterunku. On sam w tym czasie próbował rozwalić siekierą główne drzwi wejściowe, przed którymi stał.

„Gdy uderzyłem drugi raz, uczułem szarpnięcie w prawym boku. Miałem wrażenie, że ktoś przeciągnął mi gorącym żelazem po ciele. Przemknęło mi przez myśl, że jestem ranny. Odruchowo pomacałem się po brzuchu, czy przypadkiem kiszki mi nie wyłażą. Ciemno mi się zrobiło przed oczami, chciało mi się usiąść na ziemi, ale pomyślałem sobie, że zadanie nie wykonane i nie wolno mi upaść. Dwaj żołnierze widząc, że wypuściłem siekierę z ręki i zachwiałem się, podbiegli chcąc mnie podtrzymać. Kazałem im odejść na swoje stanowiska. Wtem usłyszałem z drugiej strony posterunku głos: – „Wraga” tutaj! Poszedłem w tym kierunku. Jeden z żołnierzy, który stał na ubezpieczeniu, zameldował mi, że słychać jakieś szmery w piwnicy, pod schodami posterunku. Wezwałem „Morda” z rkm-em i krzyknąłem: - Wychodzić! Hande hoch! Natychmiast wypadł z piwnicy policjant i żandarm. W świetle latarki zobaczyłem błagalny wzrok Szwaba, a ze słów, które wymawiał zrozumiałem, że prosi mnie o darowanie życia, ponieważ ma małe dzieci”.

„Wraga” krwawił, a krew chlupała mu w bucie. Jeńcy zostali rozbrojeni. Nie zrobiono im krzywdy. W końcu z posterunku rozległ się głos „Nie strzelać”, otworzyły się drzwi, a za nimi ukazali się „Wir” i „Korsarz”. W zamian za nich oddano dwóch jeńców. Czesław Mużacz stracił jednak w tym czasie przytomność i osunął się na ziemię.

Tak tę chwilę wspominał po pewnym czasie Konrad Bartoszewski. „Wziąłem palto i czapkę (…). Wyszliśmy na ulicę. „Wraga” był ranny, strzał padł raczej przez nieostrożność od swoich, a pocisk przeszedł przez kość biodrową. W rynsztoku leżał (…) Niemiec i przykładał głowę do śniegu. Co pewien czas któryś z chłopców poszturchiwał go karabinem” – pisał „Wir”. „Sam nie potrafiłem powstrzymać się od tego, żeby go nie kopnąć, kiedy kazaliśmy mu wstać i udać się na posterunek. Posterunku nie rozbrajaliśmy nie chcąc ściągnąć represji na miasteczko”.

Akcja w sumie się udała. Wóz z rannym oraz część partyzantów ruszyła się w kierunku zwierzynieckiej drogi. Konrad Bartoszewski i Hieronim Miąc wrócili natomiast do domów. Nie obyło się jednak bez represji. Do Józefowa szybko przybył silny oddział Schupo. Grupę miejscowych mężczyzn wówczas aresztowano i wywieziono do obozu przejściowego w Zamościu, a rodzinny dom „Wira” został zburzony.

Odbyła się także publiczna egzekucja. Śmierć z rąk oprawców ponieśli wówczas: Janina i Wacław Bartoszewscy, rodzice Konrada Bartoszewskiego oraz jego siostra – Wienisława. To ponure wydarzenie zostało opisane przez Marię Piasecką (jej wspomnienia także znalazły się w książce „Niemcy i Zamojszczyzna 1939-1944”).

„Za nieobecnych brano ich rodziny. Tak między innymi wyprowadzono całą rodzinę tutejszego przywódcy organizacji „Wira”. Gdy żandarm skończył imienne wywoływanie, zaczęto po kolei wybierać młodszych mężczyzn i wyprowadzać ich na rynek (…). Wszczął się straszny lament. Kobiety choć płaczem i spojrzeniem żegnały swoich bliskich mężczyzn” – wspominała Maria Piasecka. „Gdy już wyprowadzono przeszło 100 mężczyzn, a na sali (Domu Ludowego – przyp. red.) zostały tylko kobiety, dzieci i kilku starców, wszedł gestapowiec z żandarmem. Gestapowiec spojrzał wściekłym wzrokiem na zebranych i warknął kilka słów, które żandarm powtórzył głośno kalecząc język: – Za to, co te bandyty w nocy zrobiły, wielu z was zabieramy, a ci którzy zasłużyli będą ukarani. A teraz złaźta na dół. Zaczęliśmy szybko wychodzić na rynek. „Bud” (ciężarówek z budami) już nie było, kręcili się tylko Niemcy i Ukraińcy”.

Mieszkańcy Józefowa musieli stanąć przed ruinami po żydowskich domach. „Po kilku minutach nieprzyjemnego oczekiwania Ukraińcy (z niemieckich sił pomocniczych) wyprowadzili przed tłum na gruzy rodzinę „Wira”. Szybko zrozumiałam straszną prawdę: będą ich rozstrzeliwać” – czytamy dalej we wspomnieniach Marii Piaseckiej. „Staruszkowie, rodzice z córką stali spokojnie, wyprostowani. Odezwał się na wpół głośny płacz kobiet z tłumu. Oddział złożony z 14 Ukraińców stanął przed skazańcami. Wszyscy troje uczynili znak krzyża i wzięli się za ręce. Komenda – salwa – i trzy ofiary upadły na wznak na gruzy. Bolesny skurcz zdławił mi krtań. Potem żandarm podchodził kolejno do wszystkich trojga i strzałem z pistoletu bezcześcił leżące, martwe już głowy. Dopiero po dokończeniu tej zbrodni pozwolono nam rozejść się do domów”.

Tak tę ponurą egzekucję zapamiętał natomiast Zbigniew Jakubik. „Stary ojciec „Wira” drżącymi rękami obejmuje żonę i osiemnastoletnią córkę w ostatnim pożegnalnym uścisku. Całują się. Jeszcze znak krzyża na piersiach i prostują się patrząc prosto, nieugięcie w żołnierzy stojących naprzeciw” – wspominał. „Kapitan ironicznym ruchem podnosi rękę do czapki, po czym pada komenda. Sprawnym, automatycznym ruchem podnoszą się karabiny do twarzy. W niebo bije lament i pisk dzieci i kobiet. Beztrosko uśmiechnięty żandarm żre bułkę z różową, apetyczną szynką… – Feuer!. Cichy trzask salwy. Trzy biedne, zmęczone życiem ciała prężą się gwałtownie, drgają przez sekundę i podrzucone jakąś straszną siłą do góry, w martwym półobrocie upadają ciężko na ziemię. Podchodzi kapitan z wyciągniętym pistoletem, nachyla się nad leżącymi ofiarami i kilka razy strzela im w głowę. Zaległa straszna cisza, stokroć wymowniejsza i boleśniejsza niż niedawny lament”.

Jak czytamy dalej w tych wspomnieniach, Niemcy dali wówczas rozkaz rozejścia się. Natomiast samochody z aresztowanymi mężczyznami pojechały do Zamościa.

„Siadamy z panem Gajewskim na pierwszą furę i oddalamy się z Józefowa. Do uszu naszych dolatują głuche stuki i trzask łamanych desek. To pozostali starzy mężczyźni na rozkaz Niemców rozwalają dom rodziców Wira” – napisał Zbigniew Jakubik.

„Wir” przebywał wówczas z partyzantami w pobliskim lesie. Słyszał podobno salwę egzekucyjną, która pozbawiła życia jego najbliższych. Leśni jednak nie zaatakowali, bo – jak tłumaczył Władysław Ćwik – bali się o los mieszkańców miasteczka.

„Dwa tygodnie później „Wir” wpadł w zasadzkę urządzoną przez Niemców pod wsią Budzyń w powiecie biłgorajskim (9 marca 1943 r.). Ciężko ranny podczas wymiany strzałów, po rekonwalescencji w szpitalu biłgorajskim i w Nisku, wrócił do Józefowa dopiero jesienią 1943 roku. W tym czasie komendantem józefowskiego rejonu AK był „Korsarz, w cywilu naczelnik miejscowego urzędu pocztowego”.


Redakcja serwisu ezamosc.pl nie ponosi odpowiedzialności za treść zamieszczonych reklam, ogłoszeń i komentarzy. Zdjęcia i artykuły stanowią własność autora i są chronione prawem autorskim. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania nadesłanych tekstów.
Copyright © ezamosc.pl